Bản phân tích trống rỗng và những khoảng lặng của dữ liệu thể thao Việt Nam

Tôi vừa nhận được một bản báo cáo phân tích thể thao dài hơn năm nghìn từ. Nó có đầy đủ các đề mục của một tài liệu chuyên sâu: phân tích phiên bản trò chơi, hệ thống giải đấu, đội hình cầu thủ, tài chính câu lạc bộ, rủi ro, câu chuyện truyền thông. Vậy mà khi đọc đến dòng cuối cùng, tôi không tìm thấy một con số cụ thể nào. Không tên giải đấu. Không tên đội tuyển. Không phí chuyển nhượng. Không thống kê trận đấu. Toàn bộ tài liệu lặp lại một cụm từ bốn chữ: không đủ thông tin. Một tài liệu được tạo ra để phân tích, nhưng chính nó lại là một minh chứng cho sự trống rỗng. Tôi ngồi lại và nghĩ về mười năm cầm bút của mình. Phiên chợ hè năm đó, tôi ngồi viết về Mbappé như thể ký một hợp đồng mà chỉ mình tôi đọc. Mỗi con số tôi đưa ra đều gắn với một nguồn, một bảng thống kê, một bối cảnh cụ thể. Ngày nay, tôi vẫn gặp những bài viết về thể thao Việt Nam dài cả nghìn từ nhưng chẳng khác gì một bản báo cáo trống rỗng kia: hùng hồn về cảm xúc, im lặng về dữ liệu. Có một sự thật đau đớn mà không ai nói ra: nền báo chí thể thao Việt Nam đang sản xuất quá nhiều nội dung theo kiểu chiếc bánh rỗng ruột. Người hâm mộ được cho ăn thông tin nhưng không được cho ăn ý nghĩa. Họ biết đội tuyển thắng hay thua, biết tiền đạo ghi bàn hay không, biết huấn luyện viên tuyên bố gì trước trận đấu. Nhưng họ không biết tại sao đội tuyển thắng, không biết những chỉ số tạo cơ hội, không biết cách đội bóng pressing tầm cao vận hành hay thất bại như thế nào. Điều đó có thể chấp nhận được nếu chúng ta chỉ xem bóng đá như một trò tiêu khiển. Nhưng thể thao hiện đại đã là một ngành công nghiệp với hàng tỷ đô la đổ vào các bản hợp đồng, bản quyền truyền thông và các quỹ đầu tư. Khi thiếu dữ liệu, mọi quyết định trở nên mù quáng. Khi thiếu dữ liệu, câu chuyện thể thao trở thành lời đồn, và lời đồn là thứ dễ bán nhất nhưng cũng dễ sụp đổ nhất. Mùa giải thường niên tại Việt Nam đang diễn ra với những cuộc đua vô địch và những cuộc chiến trụ hạng. Nhưng những bài báo phân tích chiến thuật vẫn khan hiếm. Các trang tin lớn dành ưu tiên cho tin nhanh, bảng điểm và phát biểu của huấn luyện viên. Nguồn tin nước ngoài được dịch vội, cắt xén, rồi gắn một tiêu đề giật gân. Người viết không cần xác minh số liệu vì độc giả cũng không có thói quen kiểm tra nguồn. Vòng xoáy đó cứ lặp lại, khiến cho phân tích dữ liệu ngày càng trở nên xa lạ với chính những người làm báo thể thao. Tôi nhớ một kỷ niệm trong thời gian theo dõi một câu lạc bộ tại V-League. Sau trận thua ngược đáng tiếc nhất trong mùa giải, báo chí tập trung viết về sai lầm của trung vệ. Nhưng số liệu cho thấy toàn đội đã chạy ít hơn trung bình sáu cây số so với những trận thắng trước đó. Sai lầm cá nhân chỉ là triệu chứng; vấn đề thực sự nằm ở thể lực và khả năng chuyển trạng thái. Không một bài báo nào đề cập đến tương quan đó. Họ chỉ viết về ánh mắt bối rối của trung vệ trong phòng thay đồ. Khi nói về thể lực, cần phải nói đến chỉ số PPDA – tức số đường chuyền mà đội phòng ngự cho phép đối thủ thực hiện trước khi giành lại bóng. Đây là một chỉ số cơ bản nhưng cực kỳ quan trọng để đánh giá cách một đội pressing. Ở châu Âu, các trận đấu lớn luôn được công bố kèm một loạt dữ liệu như vậy. Ở Việt Nam, chỉ số PPDA gần như không xuất hiện trên mặt báo. Người hâm mộ Việt Nam thông minh và chịu khó tìm hiểu, nhưng họ không được cung cấp nguồn tài nguyên nào để hiểu sâu hơn về môn thể thao họ yêu thích. Hậu quả của việc thiếu dữ liệu không dừng lại ở cảm giác khó chịu của những người yêu cầu sự chuyên nghiệp. Nó ảnh hưởng trực tiếp đến giá trị cầu thủ. Hãy nhìn vào trường hợp Nguyễn Quang Hải khi sang châu Âu thi đấu. Truyền thông trong nước chỉ quan tâm đến số trận anh được ra sân và vài khoảnh khắc tỏa sáng. Không ai đặt câu hỏi liệu anh có tạo ra nhiều cơ hội hơn các đồng đội ở cùng vị trí hay không. Không ai so sánh số lần pressing thành công của anh với tiêu chuẩn giải đấu. Vì thiếu những dữ liệu đó, việc định giá cầu thủ Việt Nam ra nước ngoài trở nên cực kỳ khó khăn. Các nhà môi giới quốc tế nhìn vào đây và thấy một sự mù mờ. Thị trường luôn sợ sự lệch giá, còn tôi thì săn nó. Nhưng săn lùng mãi, tôi cũng không tìm thấy đủ bằng chứng để bảo vệ một mức giá cho bất kỳ cầu thủ Việt Nam nào. Câu chuyện không chỉ xảy ra với bóng đá. Trong lĩnh vực esports, nơi được mệnh danh là sân chơi của dữ liệu, các bài báo Việt Nam lại càng nghèo nàn thông tin hơn. Các giải đấu thuộc hệ thống Liên Minh Huyền Thoại luôn cung cấp bảng số liệu về chênh lệch vàng, sát thương mỗi phút, tầm nhìn kiểm soát bản đồ. Nhưng trên các trang tin thể thao điện tử tiếng Việt, người hâm mộ hiếm khi được đọc những con số này. Thay vào đó, họ được đọc những bài tường thuật cảm tính: tuyển thủ này đánh tốt, tuyển thủ kia mắc lỗi. Khi đội tuyển Việt Nam tham dự giải vô địch thế giới, người xem trong nước phải tự mở trang web quốc tế để tự xem số liệu. Báo chí trong nước gần như bỏ trống phần phân tích quan trọng nhất. Một lần khác, tôi có dịp phỏng vấn một giám đốc điều hành của một câu lạc bộ esports lớn tại Hàn Quốc. Ông nói rằng ông không hiểu vì sao các đội tuyển Việt Nam có tài năng nhưng lại thiếu một bộ phận chuyên trách dữ liệu. Ở Hàn Quốc, mỗi đội tuyển có ít nhất một nhà phân tích làm việc toàn thời gian, có người còn có hai nhà phân tích chuyên về đối thủ và meta. Ở Việt Nam, vai trò này thường được giao cho huấn luyện viên trưởng kiêm nhiệm, trong khi họ đã phải lo đủ thứ từ chiến thuật đến tâm lý. Hệ quả là khi gặp các đội tuyển có sự chuẩn bị dữ liệu tốt, các đội tuyển Việt Nam thường thua ở những chi tiết nhỏ nhất mà đáng ra đã có thể nhìn thấy trước. Sự thiếu hụt này không phải đến từ sự lười biếng của các nhà báo thể thao. Nó đến từ một hệ sinh thái chưa trả công cho công việc phân tích dữ liệu. Một bài viết dài hai nghìn từ về chỉ số phòng ngự không thể cạnh tranh lượt xem với một bài đăng ngắn về màn ăn mừng bàn thắng của ngôi sao. Quảng cáo không trả tiền cho sự hiểu biết, nó trả tiền cho sự chú ý. Vì vậy, các tòa soạn giảm dần những bài phân tích chuyên sâu, thay vào đó là những nội dung giải trí hóa. Nhà báo giỏi dùng số liệu dần rời bỏ nghề, vì không ai trả lương xứng đáng. Tôi từng chứng kiến một nhà báo trẻ bị biên tập viên gạt bỏ bài viết vì nó quá chi tiết và không ai đọc. Cậu ấy đưa ra một bảng so sánh giữa hai đội bóng dựa trên ba chục trận gần nhất, chỉ ra rằng đội được đánh giá cao hơn thực chất có hiệu suất dứt điểm kém hơn nhiều. Bài viết này có thể giúp độc giả tránh được những nhận định sai lầm. Nhưng biên tập viên cần một bài viết về scandal nội bộ để hút traffic. Đó là một sự đầu tư ngắn hạn, và nó đang giết chết tương lai của báo chí thể thao. Nói như vậy không có nghĩa là mọi thứ đều tối tăm. Một thế hệ người hâm mộ mới đang lớn lên với khả năng sử dụng các trang thống kê toàn cầu như FBref hay Opta. Họ tự tìm hiểu, tự phân tích, tự chia sẻ những góc nhìn độc lập trên mạng xã hội. Sự quan tâm của họ đến dữ liệu là một tín hiệu tích cực. Nhưng kỹ năng của họ chỉ dừng lại ở việc đọc số liệu từ các nguồn nước ngoài; chưa đủ để tạo ra những bài viết phân tích thực sự phù hợp với bối cảnh Việt Nam. Khoảng trống vẫn còn nguyên. Có một điều trái ngược mà tôi nhận ra sau nhiều năm làm nghề: sự thiếu dữ liệu thậm chí còn nguy hiểm hơn dữ liệu sai. Dữ liệu sai chỉ gây hại trong một khuôn khổ nhất định; còn sự trống rỗng tạo ra một vùng đất để mặc cho trí tưởng tượng và định kiến lấp đầy. Người hâm mộ có thể tin rằng cầu thủ A đá tốt hơn cầu thủ B chỉ vì anh ta được lên báo nhiều hơn. Nhà tài trợ có thể chọn đầu tư vào một đội bóng nhiều nhưng thiếu sức sống thực chất. Nhà quản lý có thể xây dựng chiến thuật dựa trên những trực giác cá nhân thay vì những bằng chứng định lượng. Tất cả những quyết định đó đều có giá trị lớn. Tôi thường nói với các cộng sự của mình rằng chúng ta nên học cách nói câu "tôi không biết". Khi chúng ta không có số liệu, hãy nói rằng chúng ta không có số liệu. Đừng cố gắng lấp đầy sự trống rỗng bằng cảm xúc, bằng chữ nghĩa hoa mỹ, hay bằng những câu chuyện được lặp đi lặp lại đến nhàm chán. Một bài viết trung thực về sự trống rỗng của nguồn dữ liệu vẫn có giá trị của nó, vì nó cho thấy vấn đề đang nằm ở đâu. Chính sự trung thực đó sẽ tạo ra áp lực để các bên liên quan xây dựng hệ thống dữ liệu bài bản hơn. Giải pháp không cần phải quá lớn lao. Các trang tin thể thao có thể bắt đầu bằng việc thêm mục nguồn số liệu vào mỗi bài viết. Liên đoàn bóng đá có thể công bố bảng dữ liệu toàn diện hơn cho từng vòng đấu, không chỉ là bảng xếp hạng và danh sách cầu thủ ghi bàn. Các câu lạc bộ có thể mở một bộ phận truyền thông làm nhiệm vụ giải thích những quyết định chiến thuật dựa trên số liệu của chính đội nhà. Đại học có thể đưa môn thể thao dữ liệu vào chương trình giảng dạy báo chí. Những thay đổi nhỏ nhưng nếu được thực hiện đồng bộ, chúng sẽ có sức lan tỏa lớn. Tôi tin rằng người hâm mộ Việt Nam xứng đáng được nhiều hơn những gì họ đang nhận. Họ xứng đáng được đọc những phân tích giải thích vì sao đội tuyển của họ thay đổi sơ đồ chiến thuật và cách sự thay đổi đó tác động đến kết quả. Họ xứng đáng được hiểu giá trị thực sự của cầu thủ Việt Nam qua lăng kính dữ liệu, để không phải nghe những lời tâng bốc hoặc chê bai vô căn cứ. Và những người làm báo như tôi có trách nhiệm chỉ ra rằng khi không có dữ liệu, chúng ta không thể làm được những điều đó. Kết thúc bài viết này, tôi không muốn đưa ra một lời khẳng định lớn lao. Tôi chỉ muốn đặt một câu hỏi để chúng ta cùng suy nghĩ: Nếu một bản phân tích thể thao trống rỗng có thể dễ dàng được xuất bản và chấp nhận như một thông lệ, thì điều gì sẽ xảy ra khi chúng ta bước vào kỷ nguyên mà mọi quyết định đều cần có căn cứ? Mùa dịch dạy tôi rằng một sân cỏ vắng lặng vẫn có thể là một bảng cân đối biết nói. Những bảng cân đối ấy đang chờ những người biết đọc. Liệu nền báo chí thể thao Việt Nam có dám trở thành người đọc đó, hay vẫn tiếp tục nhìn những con số mà không nhìn thấy gì?