Căn phòng phân tích trống rỗng của bóng chuyền Việt Nam

Một buổi chiều tháng Tám, tôi ngồi ở khu vực báo chí trong nhà thi đấu tỉnh và chờ tờ thống kê chính thức sau trận đấu. Ban tổ chức phát cho mỗi phóng viên một tờ A4. Trên đó có tên hai đội, tỉ số từng set, tên trọng tài chính và giờ bắt đầu. Hết. Một trận bóng chuyền kéo dài gần hai giờ, với hàng trăm pha bóng qua lưới, hàng chục pha chắn bóng ba người, hàng chục lần phát bóng ăn điểm trực tiếp, được ghi lại bằng đúng bảy dòng chữ.

Tôi cầm tờ giấy, đếm lại lần thứ ba, rồi hỏi cán bộ truyền thông xem có bản thống kê chi tiết hơn không. Câu trả lời là: “Chị ơi, bên em chỉ có vậy.” Không phải họ giấu. Không phải họ lười. Đơn giản là suốt trận đấu, không có ai ngồi ở một góc sân để đếm.

Một trận bóng chuyền ở Việt Nam có thể có trọng tài chính, trọng tài hai, thư ký, bốn trọng tài biên, y tế, bảo vệ và tổ chức sân. Nhưng không ai làm thống kê. Và khi không có thống kê, mọi cuộc tranh luận sau đó đều diễn ra trong bóng tối. Tôi bị đuổi vì đọc đúng điều lệ. Cũng may, có những thứ phải đứng ngoài cửa mới thấy rõ.

Ở FIVB Volleyball Nations League, mỗi pha bóng được mã hóa. Người ta ghi không chỉ ai đập bóng ăn điểm, mà còn ghi bóng được chuyền hai đưa cho ai, ở vị trí nào, trước đó là pha đỡ bước một hoàn hảo hay không hoàn hảo, đối phương bố trí chắn một người hay hai người. Cả trận đấu trở thành một tập dữ liệu có thể bóc tách đến từng giây.

Ở giải vô địch quốc gia Việt Nam, chúng ta vẫn đo bằng cảm giác. Sau mỗi trận, huấn luyện viên nói đội tôi đỡ bước một kém, chuyền hai hôm nay không bắt nhịp, phát bóng mất điểm nhiều. Những nhận định ấy có thể đúng, nhưng không ai chứng minh được. Trong thể thao đỉnh cao, một nhận định không có số liệu chỉ là một ý kiến. Và một nền bóng chuyền xây trên ý kiến thì không thể tiến xa.

Nói đến bóng chuyền, người xem thường chỉ nhìn vào hai con số: điểm số và tỉ số set. Nhưng có một tầng số liệu nằm dưới, quyết định phần lớn kết quả trận đấu, và gần như không được ghi lại ở Việt Nam.

Tỉ lệ đỡ bước một hoàn hảo, hay perfect-pass rate, là tỉ lệ những đường bóng đầu tiên được đưa đến đúng vị trí để chuyền hai có thể triển khai trọn vẹn menu tấn công. Khi con số này tụt xuống dưới ngưỡng an toàn, đội bóng buộc phải đánh bóng ngoài hệ thống, nghĩa là phụ thuộc vào năng lực cá nhân của chủ công thay vì bài bản tập thể. Một đội có thể thắng ba set nhờ tay đập sung mãn, nhưng sẽ sụp ở set thứ tư nếu hệ thống đỡ bóng không giữ được nhịp.

Chỉ số thứ hai là hiệu suất đập bóng — không phải số điểm, mà là số điểm trừ đi số lỗi trên tổng số lần đập. Một chủ công ghi hai mươi điểm nghe rất ấn tượng, nhưng nếu cô ấy đập chạm tay chắn rồi bị phản công mười lăm lần và giao bóng hỏng năm lần, giá trị thật của cô ấy thấp hơn nhiều so với con số trên bảng điện tử. Ở các giải quốc tế, hiệu suất này được tính riêng cho từng vị trí, đối chiếu với mặt bằng chung của giải. Ở Việt Nam, chúng ta chỉ có điểm.

Chắn bóng là chỉ số thứ ba. Người ta đếm số pha chắn ăn điểm trực tiếp trên mỗi set, chứ không đếm số lần tay chắn chạm bóng. Một hàng chắn tốt không chỉ ăn điểm, mà còn bẻ hướng tấn công của đối phương, buộc họ đập vào vị trí đã bị dự liệu trước. Không có chỉ số chắn, huấn luyện viên không biết hàng chắn của mình đang bị xuyên qua ở vị trí nào, bởi cầu thủ nào.

Và chỉ số cuối cùng, thứ mà ít người để ý nhất: tỉ lệ phát bóng ăn điểm trên số lỗi phát bóng. Giao bóng là vũ khí rẻ nhất và cũng là vũ khí bị lãng phí nhất. Một đội phát bóng mạnh nhưng sai nhiều thì không phải đội phát bóng tốt, mà là đội đang tặng điểm cho đối phương. Ranh giới giữa tấn công và tự sát, trên đường giao bóng, mỏng như một sợi chỉ.

Bốn chỉ số ấy không phải là kiến thức cao siêu. Chúng là ngữ pháp cơ bản của bóng chuyền hiện đại. Không có chúng, một huấn luyện viên phân tích đối thủ bằng cách ngồi xem lại băng hình và ghi chú bằng tay, đúng như cách người ta làm cách đây ba mươi năm. Vấn đề là băng hình thì có, nhưng thời gian và con người để bóc tách thì không.

Trong các giải quốc tế, mỗi đội tuyển lớn mang theo một nhóm phân tích viên, mỗi người phụ trách một mảng: đỡ bóng, chắn bóng, phát bóng, tâm lý. Dữ liệu của họ được cập nhật gần như tức thời, và huấn luyện viên có thể điều chỉnh chiến thuật ngay trong giờ nghỉ giữa set. Đó là lý do vì sao một đội bị dẫn trước có thể lật ngược thế trận chỉ sau vài phút. Họ không thắng bằng may mắn. Họ thắng bằng thông tin.

Ở Việt Nam, một đội bóng thay đổi chiến thuật giữa trận chủ yếu dựa vào linh cảm của huấn luyện viên và tiếng gọi từ băng ghế dự bị. Có những lần điều chỉnh ấy thành công, và người ta gọi đó là bản lĩnh. Nhưng bản lĩnh không thể lặp lại một cách có hệ thống. Nó là may mắn được đóng gói thành câu chuyện.

Những ngày còn làm ở ban kỷ luật, tôi từng rà lại toàn bộ hồ sơ một mùa giải để tìm quy luật trong các quyết định của trọng tài. Công việc ấy chỉ khả thi khi có dữ liệu: phút rút thẻ, tỉ số lúc đó, ai là người phản ứng, khán đài đông hay vắng. Khi bộ dữ liệu ấy đầy đủ, tôi phát hiện ra những điều mà mắt thường không thấy. Khi nó thiếu, tôi chỉ còn hai bàn tay trắng và một cuốn điều lệ.

Sân không khán giả, tôi thấy trọng tài run. Không phải vì áp lực, vì thiếu diễn viên cho họ diễn. Điều tương tự đúng với bóng chuyền. Một trận đấu không có số liệu giống như một sân không có khán giả: người ta vẫn chơi, nhưng không ai thật sự chứng kiến điều gì đã xảy ra.

Có một trận đấu tôi nhớ mãi. Đội chủ nhà thua set năm bởi một pha bóng chạm tay chắn mà trọng tài biên gọi là ra ngoài. Khán đài la ó, huấn luyện viên đội khách đòi gặp tổ trọng tài, và sau trận, cả hai bên đưa ra hai câu chuyện hoàn toàn khác nhau. Không có băng hình đa góc, không có dữ liệu điểm chạm, không ai có thể phân xử. Sự thật bị chôn trong cảm xúc, và đến hôm sau, không ai còn nhớ chính xác chuyện gì đã xảy ra. Nếu trận đấu ấy có dữ liệu, có lẽ nó đã kết thúc theo một cách khác — không phải trên sân, mà trong căn phòng phân tích.

Điều trớ trêu là bóng chuyền Việt Nam không hề thiếu tiền. Các đội vẫn chi những khoản không nhỏ để mời ngoại binh, để thưởng nóng sau mỗi trận thắng, để tổ chức những giải đấu có khán đài kín chỗ. Nhưng một nhân viên thống kê, với mức lương khiêm tốn hơn nhiều, gần như không tồn tại trong cơ cấu của bất kỳ đội bóng nào.

Vấn đề không nằm ở ngân sách. Nó nằm ở thói quen. Chúng ta quen với việc đánh giá bằng mắt, bằng cảm giác, bằng ký ức về một pha bóng đẹp. Chúng ta nhớ một cú đập xuyên chắn ba người, nhưng không nhớ rằng trước đó đội đã đỡ bước một hoàn hảo như thế nào. Ký ức chọn lọc những khoảnh khắc rực rỡ và bỏ quên cấu trúc đã tạo ra chúng.

Có người sẽ nói: bóng chuyền Việt Nam còn nghèo, còn phải lo cơm áo cho cầu thủ, nói chuyện dữ liệu là xa vời. Nhưng đây chính là điểm mù. Không có dữ liệu, chúng ta không biết mình đang lãng phí điều gì. Một đội tuyển thua ba trận liên tiếp có thể thay huấn luyện viên, thay ngoại binh, thay chiến thuật, mà không hề biết rằng vấn đề gốc nằm ở tỉ lệ đỡ bước một đã tụt suốt hai mùa giải. Chúng ta chữa triệu chứng, vì không có bảng xét nghiệm.

Điều đáng lo nhất là thế hệ kế tiếp. Khi một cầu thủ trẻ lớn lên trong môi trường không có số liệu, cô ấy học cách tin vào cảm giác của mình hơn là vào bằng chứng. Cô ấy không biết mình đỡ bóng tốt hay kém so với mặt bằng chung, vì không ai nói cho cô ấy biết con số. Cả một thế hệ trưởng thành trong sự mơ hồ, và đến khi ra đấu trường quốc tế, sự mơ hồ ấy trở thành khoảng cách không thể bù đắp.

Ở đội tuyển nữ Việt Nam, những cái tên như Trần Thị Thanh Thúy hay Nguyễn Thị Bích Tuyền đã chứng minh người Việt có đủ kỹ thuật để chơi ở đẳng cấp cao. Nhưng để cả một nền bóng chuyền đi lên, không thể chỉ dựa vào vài cá nhân xuất sắc. Nó cần một hệ thống, và hệ thống bắt đầu từ việc ghi chép. Một quốc gia có thể sản sinh ra một ngôi sao nhờ tài năng. Nhưng chỉ có dữ liệu mới sản sinh ra mười ngôi sao cùng lúc.

Luật lệ không nuôi người, nhưng người nuôi luật lệ bằng những pha bóng kiểu mẫu. Dữ liệu cũng vậy. Nó không tự sinh ra từ không khí. Nó phải được nuôi bằng một quyết định: quyết định rằng mỗi trận đấu xứng đáng có một người ngồi đếm, và mỗi con số xứng đáng được ghi lại. Khi nào bóng chuyền Việt Nam bắt đầu trân trọng việc đếm, ngày đó nó mới thật sự bắt đầu thi đấu ở một đẳng cấp khác.

Câu hỏi cuối cùng, có lẽ không dành cho tôi: nếu ngày mai mọi bảng tỉ số chi tiết biến mất, liệu nền bóng chuyền này còn đủ dữ liệu để tự hiểu chính mình?